TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ
CỦA CƠ QUAN BÁO VÀ PHÁT THANH TRUYỀN HÌNH HÀ NỘI

Hồi đầu tuần này, Mỹ đã chính thức triển khai phong tỏa eo biển Hormuz, đánh dấu bước leo thang mới trong căng thẳng Trung Đông. Washington cho biết chiến dịch sẽ được thực hiện theo nguyên tắc: hoặc mọi tàu đều được đảm bảo an toàn khi qua lại, hoặc không tàu nào được phép di chuyển, cho đến khi Iran thay đổi lập trường về các điều kiện chấm dứt xung đột.

Tuy nhiên, việc siết chặt kiểm soát eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển dầu mỏ quan trọng bậc nhất thế giới đang làm dấy lên lo ngại về nguy cơ bất ổn lan rộng, tác động đến an ninh khu vực và thị trường năng lượng toàn cầu. Vậy Mỹ thực sự toan tính điều gì khi phong tỏa tuyến hàng hải chiến lược này? Liệu mục tiêu gây sức ép kinh tế và địa chính trị lên Iran có khả thi? Và quan trọng hơn, Washington có thể duy trì một chiến dịch phong tỏa hiệu quả, an toàn trong một khu vực phức tạp và đầy rủi ro như Hormuz hay không?

Mỹ toan tính gì khi phong tỏa eo biển Hormuz?

Lệnh phong tỏa bắt đầu có hiệu lực từ 21h tối ngày 13/4 (giờ Việt Nam), áp dụng đối với tất cả các cảng của Iran, ở cả bên trong lẫn bên ngoài eo biển Hormuz. Theo Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), trong 24 giờ đầu tiên, không có tàu nào vượt qua được vòng phong tỏa và ít nhất 6 tàu thương mại đã buộc phải quay đầu theo chỉ thị của lực lượng Mỹ. Còn trong 12 giờ tiếp theo, lực lượng Mỹ đã hoàn toàn chặn đứng hoạt động thương mại kinh tế ra vào Iran bằng đường biển.

Chiến dịch được triển khai với quy mô lớn, với hơn 10.000 binh sĩ, hàng chục máy bay và hơn một chục tàu chiến tham gia. Mỹ tuyên bố lệnh phong tỏa sẽ được thực thi “công bằng” đối với tàu thuyền của tất cả các quốc gia, nhưng chỉ áp dụng với những tàu đi đến hoặc rời khỏi các cảng của Iran. Các chuyến hàng nhân đạo như thực phẩm và vật tư y tế vẫn được phép lưu thông sau khi kiểm tra.

Đáng chú ý, Tổng thống Donald Trump còn tuyên bố mở rộng phạm vi nhiệm vụ, cho phép lực lượng hải quân chặn bắt cả các tàu bị nghi đã “trả phí cho Iran” khi hoạt động trên vùng biển quốc tế, với lý do ngăn chặn các khoản thu “bất hợp pháp”. Ngoài ra, Mỹ cũng bắt đầu hoạt động rà phá thủy lôi tại eo biển Hormuz, với sự tham gia của các tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường.

Giới quan sát nhận định, các động thái này là bước chuyển chiến lược của Washington trong căng thẳng Trung Đông hiện nay, từ các cuộc không kích sang “bóp nghẹt” huyết mạch kinh tế của Tehran. Dầu mỏ hiện chiếm hơn một nửa kim ngạch xuất khẩu và gần như toàn bộ nguồn thu ngân sách của Iran, nên việc kiểm soát Hormuz đồng nghĩa với việc đánh trực diện vào nền kinh tế nước này.

Mục tiêu trước mắt của Mỹ là buộc Iran chấp nhận các điều kiện đàm phán do Washington đưa ra, bao gồm từ bỏ chương trình hạt nhân và quyền kiểm soát eo biển Hormuz vào thời điểm các cuộc đàm phán gần đây tại Islamabad (Paksitan) không đạt được đột phá.

Một số ý kiến cho rằng, trong kịch bản Iran không nhượng bộ, Washington có thể kỳ vọng sức ép kinh tế sẽ kích hoạt bất ổn nội bộ, từ đó làm suy yếu chính quyền Tehran. Dù vậy, giới chuyên gia nhận định đây là kịch bản khó xảy ra.

Ở chiều ngược lại, Iran phản ứng gay gắt, coi động thái của Mỹ là “bất hợp pháp” và cảnh báo sẽ đáp trả tương xứng.

Ông Ibrahim Aziz, Chủ tịch Ủy ban An ninh Quốc gia và Chính sách đối ngoại, Quốc hội Iran nhấn mạnh: "Mỹ tiếp tục hiểu sai tình hình và đưa ra những quyết định sai lầm. Họ không thể thực hiện bất kỳ hành động thực chất nào; mọi tuyên bố về phong tỏa Hormuz chỉ mang tính phô trương. Chúng tôi tin chắc rằng những hành động như vậy sẽ không mang lại lợi ích cho Mỹ, mà cuối cùng chỉ gây tổn hại cho chính họ. Chính sách của Iran tại eo biển Hormuz là rất rõ ràng. Bất kỳ hành động nào đe dọa an ninh của Iran sẽ bị đáp trả tương xứng. Mọi hành động nhằm vào tàu thuyền của Iran sẽ kéo theo phản ứng tương ứng. Bất kỳ tổn hại nào đối với lợi ích quốc gia của Iran chắc chắn sẽ tạo ra những hệ lụy an ninh, có thể ảnh hưởng đến sự an toàn của người dân Mỹ".

Trước những phản ứng cứng rắn từ phía Iran, giới phân tích cho rằng, việc duy trì một chiến dịch phong tỏa hiệu quả tại eo biển Hormuz là thách thức rất lớn đối với Washington. Mỹ có thể cần triển khai nhiều nhóm tác chiến tàu sân bay, tàu khu trục cùng sự hỗ trợ từ các đồng minh khu vực để kiểm soát hai đầu eo biển.

Tuy nhiên, ngay cả với lực lượng lớn, khả năng kiểm soát hoàn toàn vẫn bị hạn chế, khi lưu lượng hàng hải trước xung đột lên tới khoảng 130 tàu mỗi ngày, tương đương gần 1/5 lượng dầu khí toàn cầu đi qua tuyến đường này. Trong khi đó, Iran vẫn có lợi thế địa lý và có thể đáp trả bằng các phương thức tác chiến phi đối xứng như thủy lôi, tàu nhỏ, thiết bị không người lái hoặc tên lửa chống hạm.

Bên cạnh các diễn biến quân sự và ngoại giao, nhiều nhà phân tích cho rằng khủng hoảng Hormuz lần này không chỉ đơn thuần là một điểm nóng khu vực, mà còn có thể phản ánh sự dịch chuyển sâu hơn trong cấu trúc quyền lực toàn cầu. Một số ý kiến so sánh tình hình hiện nay với cuộc khủng hoảng Kênh đào Suez năm 1956 - thời điểm đánh dấu sự suy giảm ảnh hưởng của nước Anh trong trật tự thế giới hậu thuộc địa. Theo đó, Hormuz có thể trở thành một phép thử tương tự đối với khả năng duy trì ảnh hưởng của Mỹ tại các tuyến hàng hải chiến lược trong thế kỷ XXI.

Ai sẽ nhượng bộ trước trong cuộc đối đầu ở Hormuz?

Việc Tổng thống Donald Trump quyết định phong tỏa eo biển Hormuz đã đẩy căng thẳng giữa Mỹ và Iran lên một nấc thang mới, khi cả hai bên vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Nếu tình trạng này kéo dài, tác động sẽ không chỉ giới hạn ở Iran mà còn lan sang Mỹ, gây ra những tổn thất kinh tế cho cả hai phía. Với quy mô nền kinh tế khoảng 31 nghìn tỷ USD, Washington được cho là có khả năng chịu đựng tốt hơn trong một cuộc đối đầu kéo dài. Trong khi đó, Iran cũng đã quen với các lệnh trừng phạt và khó khăn kinh tế, nên được đánh giá là có thể cầm cự trong một thời gian nhất định. Cuộc đối đầu tại eo biển Hormuz vì vậy đang dần trở thành một “cuộc đấu sức” về kinh tế quy mô lớn. Theo nhiều chuyên gia quốc tế, đây là giai đoạn mà cả hai bên đang thử giới hạn chịu đựng của nhau và câu hỏi quan trọng nhất lúc này là: bên nào sẽ nhượng bộ trước?

Theo phân tích của CNN, tình thế hiện nay khiến các tuyến hàng hải qua Hormuz rơi vào trạng thái “chồng chéo quyền kiểm soát”, khi Iran vẫn duy trì cơ chế thu phí và phân loại tàu thuyền qua eo biển, còn Mỹ tăng cường ngăn chặn các tàu thuyền bị cho là liên quan đến Tehran. Điều này khiến rủi ro đối với thương mại hàng hải tăng lên đáng kể, ngay cả với những quốc gia không trực tiếp tham gia xung đột.

Lệnh phong tỏa ở Hormuz được dự báo sẽ gây cú sốc lớn đối với thị trường năng lượng. Trước đó, khi Iran đóng eo biển Hormuz đã khiến khoảng 13 triệu thùng dầu mỗi ngày bị gián đoạn và đẩy giá dầu thế giới vượt ngưỡng 100 USD/thùng. Hiện tại, nếu dòng xuất khẩu của Iran bị chặn đứng do lệnh “đóng cửa” của Mỹ, khoảng 1,8 triệu thùng dầu/ngày (tương đương gần 2% nhu cầu toàn cầu) có thể bị loại khỏi thị trường. Lo ngại diễn biến này, thị trường xăng dầu đã biến động mạnh.

Trả lời phỏng vấn trên kênh Fox Business, bản thân Tổng thống Trump cũng thừa nhận giá xăng có thể duy trì ở mức cao đến cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ sắp tới, thậm chí có thể nhỉnh hơn hiện tại.

Ở chiều ngược lại, một cuộc phong tỏa thành công cũng có thể gây thiệt hại nghiêm trọng cho Iran. Theo các chuyên gia năng lượng, việc bị hạn chế xuất khẩu sẽ cắt đứt nguồn thu chủ chốt của Tehran. Tuyến xuất khẩu thay thế của Iran có công suất không quá lớn, trong khi các biện pháp giám sát của Mỹ sẽ cản trở khả năng vận hành.

Tuy nhiên, Iran từ lâu đã quen với các lệnh trừng phạt và đã phát triển nhiều cơ chế để thích nghi, bao gồm cả việc lách trừng phạt và duy trì dòng chảy dầu ở mức nhất định. Tờ Baghdad Today dẫn một số nguồn thạo tin cho biết, Iran đã lường trước khả năng Mỹ phong tỏa các cảng biển của mình, nên đã sớm triển khai các hạm đội tàu chở dầu bí mật ra khơi, với khối lượng ước tính đủ để đảm bảo nguồn cung cho các đối tác trong khoảng 80 ngày. Các tàu này sử dụng nhiều phương pháp khác nhau, bao gồm cả việc tắt tín hiệu theo dõi AIS để tránh bị phát hiện. Điều này khiến khả năng “bóp nghẹt hoàn toàn” nền kinh tế Iran trong ngắn hạn trở nên khó khăn.

Do đó, một số chuyên gia cho rằng thời gian hiện đang nghiêng về phía Iran, khi nước này có thể kéo dài khả năng chịu đựng trước áp lực từ Mỹ. Và nếu xét về tương quan sức chịu đựng, nhiều phân tích nhận định, Mỹ có khả năng sẽ là bên phải điều chỉnh chính sách trước, thay vì Iran.

Ông Mohammad Ghaderi, nhà phân tích chính trị nhận định: “Ông Trump tin rằng trong vòng một tuần đến mười ngày, lệnh phong tỏa có thể buộc Iran phải nhượng bộ và dẫn đến việc mở lại eo biển Hormuz. Tuy nhiên, thực tế cho thấy điều này không những khó xảy ra, mà còn có thể khiến tình hình trở nên nghiêm trọng hơn, đúng điều mà ông Trump muốn tránh”.

Dù nền kinh tế Mỹ có quy mô lớn và có sức chống chịu cao, nhưng giá dầu và giá xăng lại có tác động trực tiếp đến lạm phát và đời sống người dân. Chỉ cần giá năng lượng tăng kéo dài, áp lực chính trị trong nước sẽ nhanh chóng gia tăng, đặc biệt khi gắn với chu kỳ bầu cử. Vì vậy, Washington dễ bị buộc phải tìm cách “hạ nhiệt” xung đột nếu chi phí kinh tế vượt ngưỡng chấp nhận.

Ngược lại, Iran dù yếu hơn về kinh tế tổng thể nhưng lại có “ngưỡng chịu đựng” cao hơn trong các lệnh trừng phạt, do đã quen với tình trạng bị cô lập và thiếu hụt kéo dài. Đồng thời, dầu mỏ vẫn là nguồn thu sống còn, nên Tehran có động lực lớn để kéo dài thế đối đầu nhằm duy trì đòn bẩy với thị trường năng lượng toàn cầu.

Ông Mohammad Ghaderi, nhà phân tích chính trị chia sẻ thêm: “Cả người dân và hệ thống ở Iran đều có khả năng chịu đựng rất cao. Trong khi đó, ở nhiều nước phương Tây, người dân dễ phản ứng mạnh hơn khi giá năng lượng tăng. Vì vậy, áp lực kinh tế không tác động giống nhau lên hai bên”.

Không chỉ giới hạn ở Hormuz, nguy cơ xung đột còn có thể lan rộng ra khu vực khi Iran tiếp tục gia tăng các cuộc tấn công vào cơ sở năng lượng ở các nước vùng Vịnh, hoặc thông qua các lực lượng ủy nhiệm như Houthi ở Yemen và các nhóm dân quân trong khu vực, để đáp trả lệnh phong tỏa. Thậm chí, nếu bị đẩy đến đường cùng, Tehran có thể mở rộng xung đột sang các tuyến hàng hải khác như eo biển Bab al-Mandeb trên Biển Đỏ. Trong kịch bản này, giá dầu được dự báo có thể vượt 150 USD/thùng, kéo theo chi phí hóa chất, phân bón và các nguyên liệu thô tăng vọt.

Các kịch bản có thể xảy ra trong thế giằng co ở Hormuz

Trái ngược với những đồn đoán về một vòng xoáy đối đầu không kiểm soát tại eo biển Hormuz, các tín hiệu ngoại giao những ngày qua cho thấy Mỹ và Iran vẫn đang duy trì liên lạc thông qua nhiều kênh trung gian nhằm tìm kiếm khả năng nối lại đàm phán. Theo truyền thông quốc tế, sau vòng đàm phán đầu tiên không đạt được kết quả tại Islamabad (Pakistan), hai bên được cho là đang chuẩn bị cho vòng đàm phán thứ hai, có thể diễn ra vào ngày 16/4, với sự hỗ trợ trung gian của Pakistan hoặc chuyển sang Geneva (Thụy Sĩ).  Cục diện đan xen giữa đối thoại và đối đầu này khiến tình hình tại Hormuz trở nên khó đoán định, với một số kịch bản dự báo khác nhau trong thời gian tới.

Trong kịch bản tích cực nhất, Mỹ và Iran có thể đạt được một khuôn khổ thỏa thuận tạm thời, tập trung vào việc kiểm soát chương trình hạt nhân của Iran và thiết lập cơ chế giám sát mới. Đổi lại, một phần các biện pháp phong tỏa hàng hải tại eo biển Hormuz có thể được nới lỏng hoặc điều chỉnh. Tuy nhiên, đây là kịch bản đòi hỏi sự nhượng bộ đáng kể từ cả hai phía. Trong khi Washington tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu Iran không phát triển vũ khí hạt nhân, Tehran lại cho rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải dựa trên nguyên tắc “cân bằng và tôn trọng luật pháp quốc tế”. Sự khác biệt về cách tiếp cận khiến khả năng đạt đột phá trong ngắn hạn vẫn còn hạn chế.

Kịch bản thứ hai là đối đầu kéo dài trong trạng thái kiểm soát. Đây được xem là kịch bản có khả năng xảy ra cao nhất. Trong trường hợp đàm phán tiếp tục diễn ra nhưng không đạt kết quả rõ ràng, cả Mỹ và Iran có thể duy trì trạng thái “vừa đối đầu, vừa đối thoại”. Theo đó, Mỹ tiếp tục duy trì lực lượng hải quân và các biện pháp kiểm soát tuyến hàng hải tại Hormuz, trong khi Iran vẫn giữ lập trường phản đối và duy trì các công cụ gây sức ép gián tiếp. Tuy nhiên, cả hai bên đều tránh leo thang thành xung đột trực diện nhằm hạn chế rủi ro vượt tầm kiểm soát.

Kịch bản nghiêm trọng nhất là khi căng thẳng vượt khỏi giới hạn kiểm soát và lan rộng ra toàn khu vực Trung Đông. Nếu đàm phán thất bại hoàn toàn, hoặc nếu một sự cố quân sự xảy ra tại Hormuz, các hành động trả đũa có thể nhanh chóng mở rộng sang các tuyến hàng hải khác hoặc các cơ sở dầu mỏ tại vùng Vịnh. Các báo cáo tình báo cho thấy cả hai bên đều đang chuẩn bị các phương án quân sự dự phòng, bao gồm triển khai thêm chiến hạm và năng lực tên lửa, cho thấy mức độ cảnh giác vẫn ở mức rất cao.

Sau hơn 40 ngày giao tranh, eo biển Hormuz đang dần trở thành một bàn cờ chiến lược, nơi Mỹ và Iran tiến hành cuộc đấu trí phức tạp, vừa răn đe quân sự vừa mặc cả ngoại giao. Dù vẫn còn nhiều câu hỏi xoay quanh lệnh phong tỏa của Mỹ và những phản ứng thực tế của Iran, đa số các nhà phân tích cho rằng tình hình đã đi quá xa, khiến eo biển Hormuz khó có thể quay trở lại trạng thái như trước xung đột. Vì vậy, diễn biến tại Hormuz tiếp tục được xem là một biến số quan trọng trong tiến trình đàm phán nhằm chấm dứt xung đột Mỹ - Iran trong thời gian tới.