Một thập kỷ trước, cá heo không vây sông Dương Tử - loài đặc hữu được Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) xếp vào nhóm cực kỳ nguy cấp - gần như biến mất khỏi dòng sông dài nhất Trung Quốc. Sự vắng bóng của loài vật biểu tượng này phản ánh rõ tình trạng suy thoái của hệ sinh thái Dương Tử sau nhiều năm chịu sức ép từ quá trình công nghiệp hóa và tăng trưởng nóng.

Ngày nay, bức tranh ấy đã thay đổi đáng kể.

Hơn 96% số điểm quan trắc ghi nhận chất lượng nước ở mức tốt; quần thể cá heo không vây phục hồi lên hơn 1.200 cá thể; cá tầm Trung Hoa quay trở lại hành trình di cư giữa sông và biển; tình trạng phú dưỡng (nguồn nước dư thừa chất dinh dưỡng khiến tảo phát triển quá mức) tại các hồ lớn như Bà Dương và Động Đình cũng từng bước được cải thiện.

Đằng sau những chuyển biến tích cực này không chỉ là kết quả của các chương trình bảo vệ môi trường quy mô lớn, mà còn phản ánh một sự chuyển biến trong tư duy phát triển của Trung Quốc, đó là lấy bảo tồn sinh thái làm nền tảng cho tăng trưởng kinh tế chất lượng cao. Dòng Dương Tử được xem là minh chứng rõ nét nhất cho định hướng phát triển đó.

Trong hơn 10 năm qua, Trung Quốc đã triển khai hàng loạt chính sách kiểm soát ô nhiễm, phục hồi hệ sinh thái, bảo tồn đa dạng sinh học và quản lý tổng hợp lưu vực sông, từng bước biến mục tiêu phát triển xanh thành những kết quả cụ thể.

Cuối năm 2018, Bắc Kinh phát động chiến dịch bảo vệ và phục hồi sông Dương Tử với mục tiêu cải thiện toàn diện chất lượng nước. Chỉ sau hai năm, đến cuối năm 2020, 96,7% số điểm quan trắc trong lưu vực đạt mức chất lượng nước tốt, trong khi toàn bộ dòng chính sông Dương Tử lần đầu đạt chuẩn chất lượng nước cấp II.

Cùng với các biện pháp bảo vệ môi trường, khung pháp lý cũng nhanh chóng được hoàn thiện. Năm 2021, Trung Quốc ban hành lệnh cấm đánh bắt cá trong 10 năm tại các vùng nước trọng điểm nhằm khôi phục hệ sinh thái thủy sinh. Cũng trong năm này, Luật Bảo vệ sông Dương Tử chính thức có hiệu lực, lần đầu tiên thiết lập hành lang pháp lý chuyên biệt cho việc quản lý toàn bộ lưu vực.

Song song với đó, cơ chế "trưởng sông, trưởng hồ" được triển khai trên toàn lưu vực, giao trách nhiệm quản lý đến từng cấp chính quyền, đưa công tác bảo vệ môi trường trở thành một phần của hoạt động quản lý thường xuyên.

Theo số liệu chính thức, hơn 1.300 bến cảng trái phép đã được tháo dỡ hoặc chấn chỉnh; hơn 200.000 điểm xả thải được kiểm soát; lượng phốt pho gây ô nhiễm giảm mạnh, trong khi đa dạng sinh học dưới nước từng bước phục hồi.

Nếu trước đây, sông Dương Tử chủ yếu được xem là tuyến giao thông huyết mạch, thì ngày nay, dòng sông này được xác định là một trong những nền tảng quan trọng cho chiến lược phát triển mới của Trung Quốc.

Kể từ khi được Quốc vụ viện Trung Quốc đề xuất lần đầu vào tháng 5-2016 và được Tổng Bí thư, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình xác định là chiến lược quốc gia vào năm 2018, Chiến lược Đồng bằng sông Dương Tử (YRD) đã trở thành một trong những động lực tăng trưởng quan trọng của nền kinh tế nước này.

Đến cuối năm 2019, Chính phủ Trung Quốc ban hành quy hoạch tổng thể phát triển vùng theo hướng tích hợp, hướng tới xây dựng một siêu đô thị liên kết chặt chẽ, lấy hệ thống sông ngòi làm trục phát triển.

Trải rộng trên 27 thành phố thuộc Thượng Hải cùng ba tỉnh Chiết Giang, Giang Tô và An Huy, Chiến lược YRD có diện tích hơn 225.000 km², dân số trên 163 triệu người, đóng góp khoảng 20% GDP cả nước và gần 40% tổng vốn FDI.

Trong cấu trúc phát triển đó, hệ thống sông Dương Tử cùng mạng lưới sông nhánh đóng vai trò kết nối không gian kinh tế, logistics, đô thị và sinh thái, hình thành một mạng lưới phát triển liên kết hiếm có trên thế giới. Vì vậy, nâng cao chất lượng môi trường, đặc biệt là chất lượng nước, được xác định là một trong những trọng tâm của chiến lược YRD.

Chính phủ Trung Quốc đặt mục tiêu đến năm 2025, 80% nguồn nước trong khu vực đạt chuẩn chất lượng, qua đó tạo nền tảng cho phát triển công nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp hiện đại và logistics đường thủy.

Theo giới hoạch định chính sách Trung Quốc, cải thiện chất lượng nước không chỉ phục vụ mục tiêu bảo vệ môi trường, mà còn góp phần giảm chi phí logistics, thúc đẩy thương mại nội vùng, hỗ trợ phát triển công nghiệp công nghệ cao, dịch vụ, du lịch và bất động sản ven sông.

Nhờ đó, dòng sông không chỉ là không gian sinh thái, mà còn trở thành một tài sản phát triển chiến lược.

Hạ tầng ven sông được xem là trụ cột trong quá trình xây dựng mạng lưới đô thị liên kết gồm 27 thành phố. Việc đầu tư đồng bộ vào giao thông, cảng sông, đô thị ven sông và các hành lang sinh thái giúp phát huy lợi thế của từng địa phương, nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực và thúc đẩy tăng trưởng cân bằng giữa đô thị và nông thôn.

Song song với đó, Chương trình YRD cũng được đầu tư mạnh vào hạ tầng số, công nghệ cao và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Các trung tâm nghiên cứu, khu công nghệ và cụm công nghiệp ven sông trở thành những hạt nhân thúc đẩy tăng trưởng của toàn vùng.

Chiến lược này không chỉ hướng tới tăng trưởng kinh tế, mà còn nhấn mạnh mục tiêu nâng cao chất lượng sống của người dân thông qua việc phát triển các không gian ven sông xanh, sạch và thân thiện. Qua đó, hệ thống sông Dương Tử không chỉ là trục sinh thái, mà còn trở thành trụ cột phát triển kinh tế - xã hội, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của toàn bộ khu vực.

Sự chuyển đổi này phản ánh rõ trong kết quả phát triển của Vành đai Kinh tế sông Dương Tử. Năm 2024, khu vực tạo ra hơn 63 nghìn tỷ nhân dân tệ GDP, tăng 5,4% so với năm trước và đóng góp gần một nửa tổng sản lượng kinh tế Trung Quốc.

Điểm đáng chú ý là tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường không còn bị xem là hai mục tiêu đối lập.

Hệ thống thủy lợi quy mô lớn cùng mạng lưới vận tải đường thủy hiện đại đã giúp nâng cao đáng kể năng lực logistics với chi phí vận chuyển thấp. Đồng thời, năm cụm công nghiệp có sức cạnh tranh toàn cầu gồm điện tử, thiết bị cao cấp, ô tô, thiết bị gia dụng và dệt may đã hình thành dọc theo lưu vực.

Các địa phương cũng xây dựng chuỗi sản xuất liên kết, trong đó, từng thành phố đảm nhiệm các công đoạn nghiên cứu, chế tạo, lắp ráp và kiểm định khác nhau.

Riêng ngành xe năng lượng mới (NEV), Đồng bằng sông Dương Tử hiện chiếm khoảng 40% sản lượng của Trung Quốc và hơn một phần tư sản lượng toàn cầu, hình thành "vòng tròn công nghiệp bốn giờ" kết nối các trung tâm sản xuất trong khu vực.

Sau khi tạo nền tảng bằng phát triển xanh, Trung Quốc đang chuyển trọng tâm sang đổi mới sáng tạo như động lực tăng trưởng mới của toàn lưu vực.

Đồng bằng sông Dương Tử hiện là khu vực có năng lực nghiên cứu và phát triển (R&D) mạnh nhất Trung Quốc, với tổng chi cho R&D chiếm khoảng một phần ba cả nước.

Hai trung tâm khoa học quốc gia tổng hợp đặt tại Trương Giang (Thượng Hải) và Hợp Phì (An Huy), cùng khoảng 1/4 số trường đại học "Double First-Class" (Đại học thuộc Chương trình xây dựng đại học và ngành học đẳng cấp thế giới), phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia và trung tâm nghiên cứu kỹ thuật quốc gia của Trung Quốc đều tập trung tại đây.

Trong các lĩnh vực mũi nhọn như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ lượng tử, robot hình người, sinh học và xe điện, khu vực đã hình thành hệ sinh thái với nhiều doanh nghiệp sở hữu năng lực cạnh tranh quốc tế.

Năm 2025, các cơ quan lập pháp địa phương trong vùng lần đầu tiên thông qua một quyết định phối hợp về phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, nhằm xây dựng Đồng bằng sông Dương Tử thành một trung tâm đổi mới sáng tạo đẳng cấp toàn cầu. Những cơ chế như chia sẻ cơ sở nghiên cứu và mô hình "sử dụng trước, thanh toán sau" trong chuyển giao công nghệ đang đẩy nhanh quá trình thương mại hóa thành quả nghiên cứu.

Trong các đề xuất xây dựng Kế hoạch 5 năm lần thứ 15, Trung Quốc lần đầu tiên đưa ra khái niệm "kinh tế lưu vực sông mở rộng", hướng tới nhân rộng kinh nghiệm từ Vành đai Kinh tế sông Dương Tử sang lưu vực Hoàng Hà và các hệ thống sông lớn khác.

Mô hình này nhấn mạnh cách tiếp cận quản trị sinh thái thống nhất, chia sẻ hạ tầng, phối hợp phát triển công nghiệp và phân bổ lợi ích giữa các địa phương, qua đó, biến những dòng sông tự nhiên thành nền tảng cho phát triển liên kết vùng.

Từ một dòng sông từng đối mặt với ô nhiễm nghiêm trọng, Dương Tử đang trở thành minh chứng cho nỗ lực kết hợp giữa bảo vệ sinh thái, đổi mới công nghệ và tăng trưởng chất lượng cao. Thành công cũng như những hạn chế của mô hình này nhiều khả năng sẽ tiếp tục góp phần định hình chiến lược phát triển theo lưu vực sông của Trung Quốc trong nhiều năm tới.