TRANG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ
CỦA CƠ QUAN BÁO VÀ PHÁT THANH TRUYỀN HÌNH HÀ NỘI

Sau 6 tuần giao tranh căng thẳng, sáng 8/4 giờ Việt Nam, Mỹ và Iran đã đạt thỏa thuận ngừng bắn kéo dài hai tuần nhờ sự trung gian hòa giải của Pakistan. Bước đột phá này diễn ra chỉ khoảng 90 phút trước hạn chót 20h ngày 7/4 giờ miền Đông nước Mỹ mà Tổng thống Mỹ Donald Trump đặt ra để Iran đạt thỏa thuận và mở lại eo biển Hormuz hoặc đối đầu với một cuộc leo thang lớn. Việc đạt được thỏa thuận ngừng bắn được xem là bước đi quan trọng nhằm tạo điều kiện cho tiến trình đàm phán chính trị sắp tới giữa Mỹ và Iran.

Tháo ngòi nổ ngay trước “giờ G”

Ngày 7/4, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đăng trên mạng xã hội Truth Social một thông điệp gửi tới Iran, tuyên bố rằng toàn bộ nền văn minh sẽ diệt vong và không bao giờ có thể hồi sinh trở lại.

Tuy nhiên, khi dư luận quốc tế đang hết sức lo ngại về lời đe dọa trên thì ông Trump đã đưa ra một thông điệp hoàn toàn trái ngược, khẳng định rằng ông sẽ tạm dừng các cuộc ném bom và tấn công Iran trong vòng hai tuần.

Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt đã ca ngợi thỏa thuận ngừng bắn là một chiến thắng của Mỹ, nhấn mạnh rằng Tổng thống Trump và quân đội Mỹ đã tạo ra kết quả này. Theo bà Leavitt, ngay từ đầu, ông Trump ước tính cuộc chiến sẽ kéo dài từ 4 đến 6 tuần, và sau 38 ngày, Mỹ đã đạt được, thậm chí vượt qua các mục tiêu quân sự cốt lõi.

Cùng ngày, hãng thông tấn Mehr của Iran đăng tải tuyên bố từ Ban thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, khẳng định Mỹ đã chấp nhận các nguyên tắc làm cơ sở cho đàm phán và đã khuất phục trước ý chí của người dân Iran. Theo tuyên bố này, Iran cho rằng nếu các nhượng bộ của đối phương trên thực địa được cụ thể hóa thành một kết quả mang tính quyết định trên bàn đàm phán, Iran sẽ xem đó là một thắng lợi lịch sử. Nếu không, nước này sẽ tiếp tục chiến đấu cho tới khi toàn bộ yêu cầu của mình được đáp ứng. Tuyên bố cho biết Iran sẽ bước vào hai tuần đàm phán với Mỹ tại Islamabad, thủ đô Pakistan, bắt đầu từ những ngày tới.

Trong khi đó, Ngoại trưởng Abbas Araqchi cũng xác nhận các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran sẽ bắt đầu vào ngày 10/4 tại Islamabad, Pakistan. Sau sự chấp thuận của Tổng thống Mỹ, đề xuất 10 điểm của Iran sẽ là cơ sở cho các cuộc đàm phán nhằm tìm kiếm giải pháp lâu dài cho căng thẳng hiện nay. Tuy nhiên, Iran nhấn mạnh việc chấp nhận ngừng bắn không đồng nghĩa xung đột đã kết thúc.

Đề xuất 10 điểm của Iran bao gồm các yêu cầu như Mỹ rút lực lượng chiến đấu khỏi các căn cứ trong khu vực, chấp nhận chương trình làm giàu urani của Tehran, dỡ bỏ toàn bộ lệnh trừng phạt, giải phóng tài sản của Iran đang bị phong tỏa ở nước ngoài và bồi thường đầy đủ thiệt hại chiến tranh. Đề xuất này cũng đưa ra một cơ chế cho phép tàu thuyền qua lại eo biển Hormuz theo hình thức có kiểm soát. Ngoài ra, đề xuất cũng nêu vấn đề chấm dứt chiến tranh đối với toàn bộ "trục kháng chiến" - các lực lượng được Iran hậu thuẫn trong khu vực như Hezbollah ở Liban, Houthi ở Yemen. Đề xuất cũng nhấn mạnh toàn bộ các điều khoản này phải được đưa vào một nghị quyết mang tính ràng buộc của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc.

Đề xuất 10 điểm này rất quan trọng, hàm ý rằng Iran sẽ không đồng ý với một lệnh ngừng bắn tạm thời mà muốn các cuộc đàm phán dẫn đến một giải pháp lâu dài chấm dứt xung đột. Về phần Tổng thống Trump, nếu như hôm 6/4 ông vẫn cho rằng đề xuất ngừng bắn do Iran đưa ra là “chưa đủ tốt” thì sau đó chỉ một ngày, ông lại nhận xét đề xuất 10 điểm của Iran là “cơ sở khả thi” cho đàm phán.

Ông Ali Vaez - Giám đốc dự án Iran, Tổ chức phân tích khủng hoảng quốc tế, Thụy Sĩ nhận định: "Tôi nghĩ cuộc chiến này đang ở giai đoạn bước ngoặt và Tổng thống Trump thực sự phải lựa chọn. Ông Trump phải cân nhắc có muốn tiếp tục làm suy yếu năng lực quân sự của Iran mà không nhất thiết đạt được những kết quả chiến lược mà ông ấy đã hình dung, đó là làm sụp đổ chế độ Iran hoặc mở lại eo biển Hormuz. Hay ông ấy sẽ leo thang đáng kể để cố gắng buộc chế độ Iran đầu hàng? Điều đó có thể sẽ khiến cuộc khủng hoảng này khó giải quyết hơn gấp bội bởi vì Iran sẽ trả đũa. Nhưng đó là sự lựa chọn mà ông ấy đang phải đối mặt vào lúc này."

Cuộc chiến Mỹ, Israel và Iran, hiện đã lan rộng đến khu vực Vịnh Ba Tư và Liban, nơi 1,2 triệu người Liban đã phải di dời do các cuộc tấn công của Israel. Sáu tuần qua, bom đạn đã cướp đi sinh mạng của hơn 5.000 người ở gần 10 quốc gia, trong đó có hơn 1.600 thường dân ở Iran.

“Phép thử” lòng tin chiến lược

Lệnh ngừng bắn đạt được giữa Mỹ và Iran là một điều tốt đẹp mang lại sự nhẹ nhõm không chỉ cho khu vực Trung Đông mà cả thế giới. Tuy nhiên, tương lai lâu dài của Iran và trật tự thế giới sau 14 ngày tới có ổn định hay không sẽ phụ thuộc vào nỗ lực của các bên trong những ngày tới. Các cuộc đàm phán này chính là “phép thử” về lòng tin chiến lược giữa Mỹ và Iran nhằm tận dụng cánh cửa hẹp để tránh vòng xoáy leo thang xung đột mới.

Theo kế hoạch, các phái đoàn Mỹ và Iran sẽ tiến hành vòng đàm phán kéo dài hai tuần tại thủ đô Islamabad của Pakistan, với mục tiêu hướng tới một thỏa thuận cuối cùng nhằm giải quyết các bất đồng còn tồn tại, thiết lập nền hòa bình bền vững trong khu vực.

Các nỗ lực ngoại giao hiện nay bắt đầu khi lòng tin giữa Iran và Mỹ đã bị xói mòn nghiêm trọng. Bắt đầu từ Cách mạng Iran năm 1979, tiếp đó là thỏa thuận hạt nhân JCPOA năm 2015 và việc Mỹ rút khỏi thỏa thuận này năm 2018, những diễn biến căng thẳng leo thang năm 2020 rồi tháng 6/2025 đã khiến bất kỳ tiến trình ngoại giao nào cũng thiếu vắng yếu tố then chốt nhất. Mỹ và Israel phát động chiến tranh vào ngày 28/2 trong khi đang tiến hành đàm phán với Iran. Ngay trước cuộc chiến, Oman, nước trung gian hòa giải các cuộc đàm phán, đã thông báo rằng một thỏa thuận "đã nằm trong tầm tay".

Chính vì vậy, lệnh ngừng bắn 14 ngày lần này mang tính chất của một giải pháp chuyển tiếp hơn là một khuôn khổ hòa bình lâu dài. Nó gợi nhớ đến các thỏa thuận tạm thời từng xuất hiện trong các cuộc xung đột Trung Đông, nơi mục tiêu chính không phải là giải quyết tận gốc, mà là kiểm soát leo thang và “mua thời gian chiến lược”.

Trong nhiệm kỳ thứ hai, chính sách của Tổng thống Mỹ Donald Trump đối với Iran kết hợp tư duy chiến lược với niềm tin bản năng của ông vào sức ép và sự khó lường. Thay vì mang tính ngẫu hứng hay ý thức hệ, cách tiếp cận này dựa trên các nguyên tắc cốt lõi được nêu trong Chiến lược An ninh Quốc gia của chính quyền, bao gồm cạnh tranh chiến lược, răn đe bằng sức mạnh và bác bỏ sự kiềm chế chỉ vì mục đích kiềm chế. Mặc dù Nhà Trắng đã rút lui khỏi hành động quân sự nhưng mối đe dọa sử dụng vũ lực vẫn còn hiện hữu. Điều này củng cố cách tiếp cận của Tổng thống Trump là duy trì khả năng leo thang trong khi vẫn giữ được yếu tố bất ngờ và khả năng hành động khi nào và theo cách ông muốn.

Một trong những yếu tố quyết định tiến trình đàm phán là vai trò của các quốc gia trung gian, trong đó nổi bật là Pakistan. Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif cho biết lệnh ngừng bắn này áp dụng trên mọi mặt trận, bao gồm cả Liban và các khu vực khác. Thủ tướng Pakistan nhấn mạnh rằng các nỗ lực nhằm chấm dứt xung đột đang được triển khai khẩn trương, đồng thời đề nghị gia hạn thời hạn cuối cùng thêm hai tuần để tạo không gian cho đàm phán, kêu gọi các bên kiềm chế và thể hiện thiện chí.

Với khả năng duy trì quan hệ với cả Mỹ và Iran, Pakistan đã tạo ra những kênh liên lạc thiết yếu, giúp giảm thiểu nguy cơ hiểu lầm và duy trì đối thoại trong bối cảnh căng thẳng. Đây không chỉ là vai trò trung gian kỹ thuật, mà còn là biểu hiện của lợi ích chiến lược chung trong việc ngăn chặn xung đột vượt tầm kiểm soát. Tuy nhiên, vai trò trung gian này cũng có những giới hạn nhất định, khi các lợi ích chiến lược cốt lõi của hai bên vẫn còn cách biệt lớn.

Tiến sĩ Jessica Genauer - Viện chính sách công, Đại học New South Wales, Australia cho hay: "Với tình hình khá bấp bênh, các nỗ lực ngoại giao có thể dẫn đến việc ngừng bắn nhưng khó có thể dẫn đến một thỏa thuận toàn diện thực sự đáp ứng mọi mong muốn của chính quyền Tổng thống Trump cũng như Iran. Lập trường giữa hai bên vẫn còn quá xa cách nhau."

Khoảng thời gian 14 ngày được thiết kế để hai bên kiểm chứng mức độ tuân thủ, trao đổi tù nhân (nếu cần) và khởi động các cuộc đối thoại về bảo đảm an ninh dài hạn. Nói cách khác, đây là một phép thử thực địa đối với lòng tin trong quan hệ Mỹ – Iran. Dù vậy, thách thức lớn nhất vẫn nằm ở cơ chế kiểm chứng và thực thi. Các đề xuất hiện tại bao gồm việc triển khai quan sát viên quốc tế, sử dụng hình ảnh vệ tinh và các trạm giám sát mặt đất. Do đó, khoảng thời gian hai tuần không chỉ mang ý nghĩa tạm dừng xung đột, mà còn là phép thử đối với hiệu quả của các cơ chế giám sát cũng như mức độ cam kết thực chất của các bên tham gia.

Bà Sanam Vakil - Viện nghiên cứu Chatham House, Anh cho biết: "Mục tiêu của Mỹ là sự khuất phục chiến lược, buộc giới lãnh đạo Iran phải chấp nhận những hạn chế vĩnh viễn đối với tham vọng hạt nhân của họ, một vai trò khu vực bị thu hẹp, và thực tế là Mỹ sẵn sàng leo thang đột ngột nếu lằn ranh đỏ của họ bị vượt qua."

Nhìn tổng thể, các cuộc đàm phán hiện nay phản ánh rõ một nghịch lý quen thuộc trong quan hệ quốc tế: ngoại giao thường chỉ đạt được bước tiến khi nguy cơ xung đột lên tới đỉnh điểm. Rủi ro về khả năng căng thẳng leo thang trở lại vẫn hiện hữu. Những rủi ro đó không chỉ đến từ sức ép và các tối hậu thư từ phía Mỹ, mà còn từ lập trường cứng rắn của Iran và nguy cơ xung đột lan rộng sang các cơ sở năng lượng tại vùng Vịnh – yếu tố có thể gây ra những hệ lụy vượt xa phạm vi khu vực.

Sự ổn định mong manh và tác động tới toàn cầu

Chiến dịch quân sự của Mỹ và Israel nhằm vào Iran, dù chỉ mới diễn ra trong vòng 6 tuần, nhưng đã gây ra tác động tàn phá trên phạm vi toàn cầu. Trong những ngày tới, kết quả của các cuộc thương lượng giữa Mỹ và Iran sẽ không chỉ quyết định số phận của một thỏa thuận ngừng bắn tạm thời, mà còn có thể định hình lại quỹ đạo an ninh Trung Đông và tác động sâu rộng tới trật tự kinh tế – chính trị toàn cầu.

Cuộc chiến ở Trung Đông đã gây ra sự gián đoạn tồi tệ nhất trong lịch sử nguồn cung năng lượng toàn cầu, với hàng triệu thùng dầu bị ngừng sản xuất do Iran phong tỏa eo biển Hormuz, tuyến đường quan trọng để vận chuyển một phần năm lượng dầu khí của thế giới. Theo Giám đốc điều hành Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF), ngay cả khi xung đột được giải quyết nhanh chóng, tăng trưởng kinh tế toàn cầu cũng sẽ chậm lại và tình trạng lạm phát sẽ kéo dài.

Xung đột ở Trung Đông đã làm tắc nghẽn dòng chảy dầu và khí tự nhiên qua eo biển Hormuz. Sự gián đoạn này không chỉ khiến giá nhiên liệu tăng vọt mà còn làm giảm nguồn cung các sản phẩm hóa dầu cần thiết để sản xuất các mặt hàng thiết yếu hàng ngày. Tình trạng căng thẳng này đang lan rộng tới từng ngóc ngách của thị trường, lan sang các lĩnh vực trọng yếu khác như phân bón, chất bán dẫn, vận tải và chuỗi cung ứng. Cho đến nay, tác động của khủng hoảng dầu rõ nét nhất ở châu Á, nơi chiếm hơn 1/2 sản lượng sản xuất của thế giới và cũng là nơi phụ thuộc rất nhiều vào nhập khẩu dầu mỏ cũng như các mặt hàng khác. Thế nhưng, người tiêu dùng Mỹ cũng đang cảm nhận rõ rệt những tác động của cuộc xung đột.

Thực tế cho thấy thị trường năng lượng toàn cầu đã phản ứng nhạy cảm với các tín hiệu từ cuộc xung đột, cho thấy mức độ gắn kết chặt chẽ giữa an ninh khu vực và ổn định kinh tế toàn cầu. Ngay sau khi lệnh ngừng bắn được công bố, giá dầu thô lao dốc, cả dầu Brent và WTI đều giảm khoảng 15% tính đến thời điểm chiều 8/4 (giờ VN). Cổ phiếu trên thị trường chứng khoán Mỹ tăng mạnh, với các mã lớn như NVIDIA, Tesla, Intel… đều tăng nhiều điểm phần trăm, trong khi nhóm cổ phiếu năng lượng Mỹ giảm giá, có mã mất tới 3%. Thị trường chứng khoán châu Á cũng hồi phục, với chỉ số Nikkei 225 của Nhật Bản tăng hơn 5% và chỉ số KOSPI của Hàn Quốc tăng gần 6%. Đồng USD giảm xuống mức thấp nhất trong hai tuần khi mở cửa phiên giao dịch tại châu Á, trong khi euro, bảng Anh, yen Nhật, đô la Australia và đô la New Zealand đồng loạt tăng giá.

Nếu được duy trì và chuyển hóa thành một thỏa thuận dài hạn, lệnh ngừng bắn có thể đánh dấu bước ngoặt. Tuy nhiên, lịch sử các thỏa thuận tương tự trong khu vực cho thấy, việc chuyển từ “tạm dừng” sang “hòa bình bền vững” luôn là chặng đường dài và đầy bất định.

Cả Mỹ và Iran đều xem thỏa thuận ngừng bắn tạm thời là thắng lợi của mình. Tuy nhiên, hầu hết các nhà quan sát nhận định đây không phải là đích đến mà chỉ là một “khoảng lặng chiến lược”. Trong bối cảnh hiện nay, một khoảng lặng như vậy cũng mang tính chất quyết định, tạo cơ hội cho hai bên kiểm soát xung đột và tránh một cuộc khủng hoảng khu vực với hệ lụy toàn cầu. Tuy nhiên, việc hai bên có tận dụng quãng thời gian ngắn ngủi này để hướng tới hòa bình lâu dài hay không đòi hỏi ý chí chính trị cực lớn khi mà mỗi bên đều có những toan tính riêng về mặt chiến lược.